Świetlik Konrad Marcin (1911—1998), działacz komunistyczny, generał brygady, wiceminister bezpieczeństwa publicznego.
Ur. 15 IX w miejscowości Kolebiatino (Koljubiakino, gub. moskiewska) w rodzinie robotniczej, był synem Macieja i Marii ze Żbikowskich.
W r. 1919 przyjechał Ś. z rodziną do Warszawy. W l. 1926—8 odbył praktykę w fabryce S. Ulricha, a następnie uczył się w Szkole Ogrodniczej; po jej ukończeniu w r. 1931 pracował dorywczo jako ogrodnik. W r. 1933 wstąpił do Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, a w r. 1935 został członkiem KPP. Po odbyciu w l. 1934—5 służby wojskowej w 35. pp w Brześciu nad Bugiem pracował w Warszawie i okolicy. Wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 r. Wg ankiety personalnej z 2 IX 1943 przebywał do czerwca 1941 pod okupacją sowiecką w Białymstoku i okolicach, a następnie do poł. r. 1943 pracował w «strojbatalionach» na terytorium ZSRR; natomiast wg m.in. Tadeusza Żenczykowskiego był w tym okresie słuchaczem szkół specjalnych NKWD w Smoleńsku i Gorkim pod Moskwą. W maju 1943 (wg innych dokumentów 5 VI t.r.) wstąpił w Czelabińsku do tworzonych w ZSRR jednostek WP i ukończył szkołę oficerów polityczno-wychowawczych w Sielcach. Przydzielony do 1. DP im. Tadeusza Kościuszki, służył od 15 VIII w stopniu podporucznika jako oficer oświatowy; wziął udział w bitwie pod Lenino (12—13 X). Awansowany 1 I 1944 na porucznika, pełnił funkcje zastępcy dowódcy kolejno komp. szkolnej 3. pp i autokolumny 1. DP, a od 28 I t.r. zastępcy dowódcy 1. pp. Mianowany 2 V kapitanem, został zastępcą dowódcy 1. Dyw. Artyl. Przeciwlotn. Od 6 V wykładał na jednomiesięcznym kursie szkolącym kandydatów na oficerów w Sumach na Ukrainie; w tym okresie był także odpowiedzialny za dobór kadr do pracy politycznej w tamtejszym ośrodku uzupełnień. Po otrzymaniu 15 VII awansu na majora objął 21 VII stanowisko zastępcy dowódcy 1. DP, a 29 VII dostał przydział na stanowisko zastępcy dowódcy 6. DP ds. polityczno-wychowawczych. We wrześniu przebywał wśród żołnierzy 3. pp 1. DP walczących o prawobrzeżną Warszawę. Dn. 27 X został p.o. szefem, a 25 XII szefem Zarządu Polityczno-Wychowawczego I Armii WP. Awansował 2 I 1945 na podpułkownika. W planie pracy z 31 I t.r. Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP nakazywał oficerom polityczno-wychowawczym «pogłębić nienawiść do wrogów demokracji», «dążyć do osobistego udziału w wyszukiwaniu i zniszczeniu ich», a także «wzmóc walkę przeciwko AK i NSZ, likwidować wszelką chwiejność polityczną». Dn. 1 V został pułkownikiem.
Po zakończeniu wojny Ś. m.in. realizował dyrektywę Głównego Zarządu Informacji WP z 29 V 1945 dotyczącą «ujawnienia wszystkich wrogich elementów wywodzących się ze środowisk byłych więźniów niemieckich obozów jenieckich dla oficerów WP sprzed 1939, uczestników Powstania Warszawskiego oraz oficerów AK». Był zwolennikiem powołania Związku Osadników Wojskowych, który miał wspierać proces osadnictwa wojskowego na tzw. ziemiach odzyskanych. Dn. 1 VII 1945 został zastępcą dowódcy Wojsk Lotn. ds. polityczno-wychowawczych, a 1 X t.r. wiceprezesem reaktywowanego Aeroklubu RP. Rozkazem z 30 X powołano go na stanowisko szefa Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP; jesienią t.r. Ś. nakazał podwładnym usuwanie z korpusu oficerskiego «elementów przypadkowych, politycznie niepewnych, szulerskich». Dn. 16 XI wszedł w skład powołanej wtedy Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, kierowanej przez Romana Zambrowskiego. Uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej otrzymał 14 XII stopień generała brygady (ze starszeństwem z 1 I 1946); był najmłodszym generałem w podległym władzom komunistycznym WP. W r. 1945 wstąpił do PPR, a w r. 1946 wszedł w skład jej KC. Przeniesiony 7 VIII t.r. do dyspozycji Naczelnego Dowódcy WP, następnego dnia powołany został na stanowisko dowódcy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), które przejął 1 IX po gen. radzieckim Bolesławie Kieniewiczu; nadzorował m.in. udział oddziałów KBW w akcji «Wisła» (kwiecień—lipiec 1947) oraz przeciw podziemiu antykomunistycznemu. Dn. 25 X 1947 na posiedzeniu Biura Politycznego PPR zdecydowano o wysłaniu Ś-a do Wojskowej Akad. Sztabu Generalnego im. K. J. Woroszyłowa w Moskwie; nie wiadomo czy doszło do wyjazdu. Ś. dowodził KBW do 31 XII t.r. (wg własnych słów i arkusza obliczeń MON). Dn. 1 VIII 1948 przeniesiono go do WP. Uczestniczył w plenum KC PPR (31 VIII — 3 IX t.r.), na którym prezydent Bolesław Bierut przedstawił referat „O odchyleniu prawicowym i nacjonalistycznym w kierownictwie partii i sposobach jego przezwyciężania” i przyłączył się do głosów atakujących Władysława Gomułkę. Wchodził w skład prezydium Zjazdu Zjednoczeniowego PPR i PPS w grudniu t.r. Od r. 1949 uczestniczył w posiedzeniach Komisji Wojskowej Biura Politycznego KC PZPR.
Ś., powołany 10 I 1949 na stanowisko wiceministra w Min. Bezpieczeństwa Publicznego, wszedł 24 II t.r. (obok członka Biura Politycznego KC PZPR Jakuba Bermana, ministra bezpieczeństwa publicznego gen. Stanisława Radkiewicza oraz wiceministrów: gen. Mieczysława Mietkowskiego i gen. Romana Romkowskiego) w skład nadzorującej aparat represji, działającej pod przewodnictwem Bieruta, Komisji ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy KC PZPR. W resorcie odpowiadał za funkcjonowanie KBW (do r. 1951) oraz nadzorował departamenty: II (kontrwywiad), III (walka z podziemiem) i VI (więziennictwo). Był zwolennikiem niejednolitego traktowania członków PZPR, którzy po likwidacji KPP w r. 1938 z różnych powodów wyparli się przynależności do ruchu komunistycznego. Uważał też, by wobec działaczy partyjnych «niższego szczebla» nie wyciągać konsekwencji za uczestnictwo w życiu religijnym. Osobiście typował i nadzorował agentów w trzech największych operacjach prowadzonych przez Min. Bezpieczeństwa Publicznego: akcji «Cezary», sprawie «Berg» oraz działaniach przeciw podziemiu ukraińskiemu. Gen. Władysław Pożoga w wywiadzie dla Henryka Piecucha, nie wykluczał, że Ś. osobiście składał gen. Emilowi Fieldorfowi propozycję włączenia się w działalność prowokacyjnej V Komendy Zrzeszenia WiN. Dn. 31 VII 1951 uczestniczył Ś. w odprawie, podczas której Radkiewicz wydał rozkaz płk. Józefowi Światle aresztowania Gomułki. W grudniu 1952 uwięziony gen. Wacław Komar oskarżał Ś-a i innych wysoko postawionych funkcjonariuszy partyjnych; zeznaniom tym nie dano jednak wiary i Ś. zachował wszystkie stanowiska. Wg płk. Zbigniewa Cieślikowskiego, miał «szczególnie dobre kontakty z Moskwą» (informacjom tego typu Ś. zaprzeczał w rozmowach z Piecuchem). We wrześniu 1953 przygotowywał Ś. miejsce uwięzienia prymasa Stefana Wyszyńskiego w klasztorze w Stoczku Warmińskim oraz nadzorował działania Urzędu Bezpieczeństwa wobec niego. Po rozpoczęciu we wrześniu 1954 audycji Światły w Radiu Wolna Europa zwolniono ze stanowiska Radkiewicza i trzech wiceministrów, wśród nich 30 XI t.r. Ś-a, który został 1 XII przeniesiony do rezerwy. Na Plenum KC PZPR (15—16 VII 1955) odwołano Ś-a z członkostwa w Komitecie ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy KC PZPR oraz pozbawiono członkostwa w KC. Po przełomie politycznym w r. 1956 zeznawał 26 XI t.r. przed powołaną w październiku pod przewodnictwem Romana Nowaka komisją do ustalenia odpowiedzialności partyjnej osób sprawujących nadzór nad aparatem bezpieczeństwa.
Dalsze losy Ś-a są słabo znane. W r. 1966 ukończył studia z zakresu ekonomiki rolnictwa na Wydz. Ekonomicznym Wyższej Szkoły Nauk Społecznych, a na początku l. dziewięćdziesiątych udzielił obszernych wywiadów Piecuchowi. Ś. zmarł 4 IX 1998 w Warszawie, został pochowany 10 IX na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kw. B 33—3—3). Był odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari V kl. (1945), Krzyżem Walecznych (1945), Orderem Odrodzenia Polski V kl. (1945), Krzyżem Grunwaldu II i III kl. (1945), Złotym Krzyżem Zasługi (1947) oraz Medalem «Za udział w walkach w obronie władzy ludowej», a także medalami radzieckimi, czechosłowackimi i jugosłowiańskimi.
W małżeństwie z Franciszką z Mikanowskich (1912—1972), członkinią KPP, PPR i PZPR, oficerem politycznym 1. DP, historykiem polskiego ruchu robotniczego, działaczką ruchu zawodowego, miał Ś. córkę Elżbietę i syna Marcina.
Kosk, Generalicja, II (fot.); Królikowski J., Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943—1990, Tor. 2010 IV; Płużański T., Lista oprawców, W. 2013 s. 402—3; — Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, Red. K. Szwagrzyk, W. 2005 I; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1954—1956. Taktyka, strategia, metody, Oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, W. 2011; Baliszewski D., Kunert A. K., Ilustrowany przewodnik po Polsce stalinowskiej 1944—1956, W. 1999 I 172, 182—3, 272, 285; Blum I., Z dziejów aparatu wychowawczego Wojska Polskiego. Szkice i dokumenty, W. 1957 s. 229; Czapla J., Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego w latach 1944—1965, „Wojsk. Przegl. Hist.” 1965 nr 3 s. 78, 88; Czubiński A., Polska i Polacy po II wojnie światowej, P. 1998; Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944—1990, W. 1997; Garlicki A., Z tajnych archiwów, W. 1993; Grzelak C., Wojenna edukacja 1943—1945, W. 2004; Jaworski M., Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego 1945—1965, W. 1984; Lesiakowski M., Moczar, W. 1998; Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska 1944—1956, Oprac. J. Poksiński i in., W. 2003; Kister A. G., Studium zniewolenia. Walka aparatu bezpieczeństwa z polskim podziemiem niepodległościowym na Lubelszczyźnie (1944—1947), Kr. 2005; Kochański A., Polska 1944—1991. Informator historyczny. Podział administracyjny, ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944—1956), W. 1996 I 71; Koliński I., Lotnictwo Polski Ludowej 1944—1947, W. 1987; Marat S., Snopkiewicz J., Ludzie bezpieki. Dokumentacja czasu bezprawia, W. 1990; Misiło E., Akcja „Wisła”, W. 1993; Mołdawa T., Ludzie władzy 1944—1991, W. 1991; Osęka P., Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej, w: PZPR jako machina władzy, Red. D. Stola, K. Persak, W. 2012; Paczkowski A., PZPR a aparat bezpieczeństwa. Zarys problemu, w: tamże; Piecuch H., Akcje specjalne, od Bieruta do Ochaba, W. 1996 (relacja W. Pożoga); Piecuch H., Żochowski S., Rządy zbirów 1940—1990, L. 1997; Piotrowski M., Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem. Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944—1978 — Centrala, L. 2000; Sobór-Świderska A., Jakub Berman. Biografia komunisty, W. 2009; Spałek R., Komuniści przeciwko komunistom, W. 2014; Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu, historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944—1990, Kr. 2007; Tomaszewski J., Sowietyzacja Wojska Polskiego w latach 1943—1956, Wr. 2012; Ważniewski W., Walka polityczna w kierownictwie PPR i PZPR 1944—1964, Tor. 2014 s. 70—1, 119; Wysocki W. J., „Nil”, generał August Emil Fieldorf 1895—1953, W. 2010; tenże, Osaczenie Prymasa. Kardynał Stefan Wyszyński jako „podopieczny” aparatu bezpieczeństwa w latach 1953—1956, W. 2002; Z historii tamtych lat. Ludowe Wojsko Polskie w akcjach społeczno-politycznych 1944—1975, Oprac. M. Jaworski, W. 1980 s. 36, 187; Za kulisami bezpieki i partii. Józef Światło ujawnia tajniki partii, reżymu i aparatu bezpieczeństwa, Monachium 1955; Zbiniewicz F., Armia Polska w ZSRR, W. 1963 s. 55, 245—6, 248—50, 252, 254—5, 258, 260; Żenczykowski T., Polska lubelska 1944, W. 1990; — „Bijące serce partii”. „Dzienniki Personalne Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego”, Oprac. A. K. Kunert, E. Stolarski, W. 2001 I 9, 57, 237, 571, 622, 648, 666; Błażyński Z., Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940—1955, W. 2003; Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR, wybór z lat 1949—1970, Oprac. A. Dudek i in., W. 2000; Dokumenty do dziejów PRL. Aparat bezpieczeństwa w latach 1944—1956, Oprac. A. Paczkowski, W. 1996 cz. 2; Działalność aparatu polityczno-wychowawczego. Organizacja i działania bojowe Wojska Polskiego w latach 1943—1945. Wybór materiałów źródłowych, Oprac. I. Blum, W. 1963 IV; Torańska T., Oni, W. 2004; — „Dzień. Pol.” 1948 nr 345; „Gaz. Wyborcza” 1995 nr z 27—28 V; „Rzeczpospolita” 1998 nr 211 (nekrolog); „Trybuna Ludu” 1972 nr 218, 220 (nekrolog żony); „Życie Warszawy” 1972 nr 188 (toż); — IPN w W.: sygn. IPN BU 0327/36 (akta personalne jako funkcjonariusza SB, ankieta personalna w jęz. rosyjskim z 2 II 1943, arkusz ewidencji personalnej z 27 IV 1945, zaświadczenie o przebiegu służby wojskowej, ankieta personalna z 15 I 1953), sygn. IPN BU 230/727 (akta admin.), sygn. IPN BU 2347/20 (teczka z l. 1949—54), sygn. IPN BU 2911/1 (zapis ewidencyjny).
Robert Zapart